Από την ελληνορθόδοξη παιδεία στην ουδετερότητα: η «Ηθική» ως εργαλείο αποϊεροποίησης του σχολείου
Σε μία ακόμη ενέργεια ουδετεροποίησης του ελληνικού σχολείου περνάει το Υπουργείο Παιδείας με την εισαγωγή του μαθήματος της Ηθικής ως εναλλακτικού των Θρησκευτικών. Η απόφαση αυτή παρουσιάζεται ως «προοδευτική», «συμπεριληπτική» και «αναγκαία» για την πολυπολιτισμική κοινωνία στην οποία ζούμε. Μάλιστα διατυπώνονται και δοξολογίες για την παιδαγωγική αυτή «καινοτομία». Είναι όμως έτσι;
Εάν ξύσουμε την επιφάνεια θα δούμε να αναδύεται μια σημαίνουσα πολιτική και πολιτισμική επιλογή που μεταβάλλει τον ίδιο τον προσανατολισμό της ελληνικής παιδείας. Και αυτό εύκολα αποδεικνύεται όταν αναρωτηθούμε όχι απλώς τι διδάσκεται, αλλά πώς και από ποια ανθρωπολογική αφετηρία το μάθημα της Ηθικής φιλοδοξεί να συγκροτήσει την ηθική αγωγή των μαθητών.
Όταν μιλάμε για ηθική, όπως καλλιεργήθηκε παραδοσιακά στο πλαίσιο της ελληνικής παιδείας, αναφερόμαστε σε μία συγκεκριμένη αντίληψη για τον άνθρωπο ως πρόσωπο ενταγμένο σε κοινότητα, ιστορία και πολιτισμό. Το μάθημα των Θρησκευτικών, ακόμη και μετά τον ομολογιακό του αποχρωματισμό, διατηρεί ακόμη αυτό το βασικό πρόταγμα. Παρά τη διαρκή και συστηματική του υποβάθμιση από όλες τις κυβερνήσεις συνέχιζε ως μάθημα, μαζί με τους λειτουργούς του, να εισάγει τον μαθητή σε έναν κόσμο νοημάτων, αξιών και συλλογικής μνήμης που συγκρότησαν το ελληνικό κοινωνικό σώμα. Η ελληνορθόδοξη παράδοση λειτουργούσε και ως θρησκευτικό σύστημα, αλλά και ως απαραίτητο πολιτισμικό υπόβαθρο που διαμόρφωσε το ήθος, τη γλώσσα και τη σχέση του ανθρώπου με τον άλλον.
Στον αντίποδα αυτής της προσέγγισης βρίσκεται το μάθημα της Ηθικής, όπως θεσμοθετήθηκε μέσα από τα επίσημα Προγράμματα Σπουδών. Το νέο αυτό μάθημα αντλεί από τη νεωτερική φιλοσοφική παράδοση, όπου η ηθική θεμελιώνεται πρωτίστως στην αυτονομία του ατόμου, στην ορθολογική στάθμιση των επιλογών και στη διαχείριση ηθικών διλημμάτων. Μιλάμε, δηλαδή, για μία προσέγγιση που παρουσιάζεται ουδέτερη και καθολική, αλλά βασίζεται απολύτως στον ηθικό ατομικισμό του Διαφωτισμού.
Ας δούμε πιο συγκεκριμένα κάποιες θεματικές που περιλαμβάνει το μάθημα της Ηθικής στο Λύκειο. Ανάμεσα στα ζητήματα που πραγματεύεται είναι η άμβλωση, η κλωνοποίηση και η επιλογή φύλου του παιδιού. Όλα αυτά εντάσσονται στη διδακτική πράξη υπό τη μορφή «ηθικών διλημμάτων», τα οποία καλούνται οι μαθητές να προσεγγίσουν με όρους ατομικής αυτονομίας, δικαιωμάτων και συνεπειών. Η άμβλωση, για παράδειγμα, τίθεται συχνά ως σύγκρουση ανάμεσα στο δικαίωμα της γυναίκας στην αυτοδιάθεση και στην αξία της εμβρυϊκής ζωής, με έμφαση στο αν και πότε το έμβρυο αποκτά ηθικό καθεστώς, ή ως επιλογή που δικαιολογείται από λόγους ποιότητας ζωής, κοινωνικού κόστους ή αποφυγής μελλοντικού πόνου. Η κλωνοποίηση παρουσιάζεται αντίστοιχα ως τεχνολογική δυνατότητα που γεννά ερωτήματα για τα όρια της επιστημονικής προόδου, την ωφέλεια για την ιατρική και το κατά πόσο είναι θεμιτό να χρησιμοποιείται η ανθρώπινη ζωή ως μέσο για θεραπευτικούς σκοπούς, χωρίς να προϋποτίθεται κάποια οντολογική μοναδικότητα του ανθρώπινου προσώπου. Τέλος, η επιλογή φύλου του παιδιού εισάγεται ως ζήτημα αναπαραγωγικής ελευθερίας ή πρόληψης ασθενειών, όπου η τεχνολογία εμφανίζεται να νομιμοποιεί τη γονεϊκή επιλογή, ακόμη και όταν αυτή οδηγεί σε λογικές διαλογής ή ευγονικού χαρακτήρα. Και στις τρεις περιπτώσεις, το κοινό υπόβαθρο των διλημμάτων είναι η αντιμετώπιση της ζωής ως αντικείμενο στάθμισης, επιλογής ή ωφέλειας, γεγονός που έρχεται σε σαφή αντίθεση με την ελληνορθόδοξη ανθρωπολογία, η οποία αντιλαμβάνεται την ανθρώπινη ύπαρξη ως ιερή από τη σύλληψη, ανεπανάληπτη και μη εργαλειοποιήσιμη, και την ηθική όχι ως ανοιχτό πεδίο σχετικιστικών επιλογών, αλλά ως τρόπο ζωής θεμελιωμένο στη θεία αποκάλυψη και στο πρόσωπο.
Αντιλαμβανόμαστε, λοιπόν, ότι η ουδετερότητα του μαθήματος δεν είναι αξιακά αθώα. Αποσυνδέει την ηθική από συγκεκριμένες πολιτισμικές και πνευματικές ρίζες χωρίς να οδηγεί σε πλουραλισμό, αλλά σε μια αποπολιτισμικοποιημένη παιδεία, όπου όλες οι παραδόσεις εξισώνονται ύπουλα μέσω της εξαφάνισής τους. Σε αυτή τη νέα συνθήκη ο μαθητής καλείται να διαμορφώσει μόνος του το ηθικό πλαίσιο, χωρίς να εκπορεύεται από την κοινή ιστορική εμπειρία ή το συλλογική ήθος. Με άλλα λόγια διαμορφώνουμε μία τάξη πολιτών με διαφορετικό ήθος απέναντι σε κρίσιμα ζητήματα που ταλανίζουν την κοινωνία. Ήθος καθόλα εκπορευόμενο από τον Διαφωτισμό και σε απόλυτη αντίθεση με την ελληνική παράδοση.
Για να το ξεκαθαρίσουμε, το πρόβλημά μας δεν είναι ότι εισάγεται το μάθημα της Ηθικής για αλλόθρησκους ή διαφωνούντες με την Ορθοδοξία μαθητές, αλλά πως προβάλλεται αυτή η ουδετεροποιημένη ηθική ως ισοδύναμη ή και ανώτερη εναλλακτική ενός μαθήματος που εκφράζει την πολιτισμική ταυτότητα της πλειοψηφίας. Δυστυχώς, φαίνεται να γίνεται μία συστηματική προσπάθεια να παρουσιαστεί η παράδοσή μας ως «παρωχημένη» και να αντικατασταθεί από ένα αφηρημένο, κοσμικό και ξένο προς εμάς σχήμα ηθικής αγωγής. Αυτή η ενέργεια είναι ξεκάθαρη θεσμική αποδυνάμωση της συλλογικής μας ταυτότητας.
Ίσως βοηθά για τη συναγωγή του συμπεράσματος και η ταυτόχρονη συρρίκνωση της παρουσίας των Θρησκευτικών στα σχολεία. Ακάλυπτα κενά στα σχολεία, διαρκής αμφισβήτηση της χρησιμότητάς τους και πλέον θεσμοθέτηση ενός μη συναφούς εναλλακτικού μαθήματος.
Ως Nεολαία ΝΙΚΗΣ ζητούμε να επαναδιαπραγματευτούμε το πραγματικό διακύβευμα. Να επικεντρωθούμε όχι τόσο στο ερώτημα, αν η ηθική πρέπει να διδάσκεται στο σχολείο, αλλά ποια ηθική, με ποιες ρίζες και με ποια ανθρωπολογική προϋπόθεση. Εάν θέλουμε μία παιδεία απομακρυσμένη από τις ρίζες της, από τις αξίες της, απολύτως παγκοσμιοποιημένη και ουδέτερη που απογυμνώνει το παιδί από τα νοήματα που συγκροτούν την ταυτότητά του ή αν επιζητούμε μία παιδεία με σεβασμό στον άλλον, βγαλμένη από τα σπλάχνα του έθνους μας, που δεν λησμονά τον ελληνισμό, την ηθική του και τη διδασκαλία των μεγάλων λογίων και πατέρων μας.